گرنگترين دەستكەفتيێن شۆڕشا ئەيلولێ

 

گرنگترين دەستكەفتيێن شۆڕشا ئەيلولێ

                حكومەتا بەعسييان ڕاگەهاند كو ئەو دێ بەندێن ڕێكەفتنا (البزاز)⁽¹⁾ ى بجهـ ئينن و فه‌رمان هاتە دان كو زمانێ كوردى ل قوتابخانەيان و زانكۆيان بهێتە خواندن، و زانكۆيەكا نوى ل سلێمانييێ بهێتە دامەزراندن و لێبورين بۆ ئەوان كەسان بهێتە دان ئەوێن بەشدارى د شەڕان دا كری، هەر وەسا بڕيار هاتە دان ب هەژمارتنا نەوروزێ وەك سەرسالا كوردى يا نوى و ببيتە بهێنڤەدانەكا فەرمى و دانپێدان بهێتە كرن ب مافێ كوردان بۆ پاراستنا نەتەوەيا خۆ، و دەزگەهەكێ فەرمى بهێتە دامەزراندن كو يێ تايبەت بيت ب مژارێن باكورى و سەر ب ليژنا سەركردايەتييا سەرهەلدانێ ڤە بيت⁽²⁾.    

        پشتى بۆ حكومەتا بەعس ديار بووى كو چارەسەرييا سەربازى چ ئەنجامێن نوى ل دويڤ خۆ نائينيت، چونكى شيانێن كوردان د جەنگان دا يێن ب هێزتر بووين ژ جاران و يێن توندتر بووين. ل ڤێرە كو (صدام حسين) (1937- 2006ز) ببوو ناڤەندا سەرەكى يا بڕياردانێ، ل بەرانبەر ئەڤى بارودوخى كو ئەنجامێ شكەستنا سوپاى بوو د بەرەيێن جەنگى دا ژ ئالييەكى و پێشكەفتنا ئالوزييێن كەنداڤێ عەەربى د گەل ئيرانێ ل ئالييەكێ دی، ب تنێ دوو بژاردە ل بەر دەستێ وى هەبوون، بژاردەيا سێيێ نەبوو، يان دڤێت بگەهيتە ڕێكەفتنەكێ د گەل كوردان، يان دڤێت ئاريشەيێن خۆ د گەل ئيرانێ  چارەسەر بكەت، لێ دەمێ شاهێ ئيرانێ پێشنيارا وى ڕەتكرى، وى چ ڕێكێن دى ل بەر دەست نەبوون ژ بلى كو بزڤڕيتەڤە بۆ هەلبژارتنا ئێكێ كو ئەو ژى ڕێكەفتنە د گەل كوردان⁽³⁾.

       مەزنترين دەسكەفتێ شۆرشا ئەيلوولێ ڕێكەفتنا 11 ى ئادارا 1970 ێ بوو، ئەڤ پێكهاتنە د ناڤبەرا بارزانيێ نەمر مەلا موستەفاى و (صدام حسين) ى دا هاتە ئيمزاكرن، ئەڤ پێكهاتنە پێنگاڤەك بوو كورد برنە د قوناغەكا نوى يا سياسى دا، كوردێن ڤێ پشكا كوردستانێ گەهشتنە هندەك ژ مافێن خۆ يێن نەتەوەيى و ياسايي، دەولەتا عێراقێ ئەو ڕاستى ئاشكەراكر كو كورد نەتەوەيە و ل سەر خاكێ خۆ ژ مافێن خۆ يێن ڕەوا هاتييە بێ بەهركرن و زۆردارى و ستەم لێ هاتييەكرن، ئەڤە ژى سەركەفتنەكا مەزن بوو بۆ نەتەوەيا كورد ل هەرچوار پارچەيێن كوردستانێ و د هەمان دەم دا سەركەفتنەكا مەزن بوو بۆ سەركردايەتيا شۆرشێ و پارتييا ديموكراتا كوردستانێ و پێشمەرگەيێن قارەمانێن كوردستانێ ئەوێن ژ نيڤا دلێ خۆ ب باوەرييەكا موكم د گەل سەرۆكێ خۆ موستەفا بارزانى ڕاوەستياين و ئامادەبوون بۆ وێ چەندێ گيانێ خۆ بكەنە قوربان⁽⁴⁾.

     چەندين ئەگەرێن دەرڤەيى و ناڤخۆيى هەبوون بۆ نەچاربوونا ڕژێما بەعس كو داخوازا ڕێكەفتنێ د گەل هێزێن سەربازى يێن كوردان بكەن ب تايبەتى هێزێن پێشمەرگەيێن پارتا ديموكراتا كوردستان ب سەركردايەتييا موستەفا بارزانى، و ژ ئەگەرێن دەرڤەيى حكومەتا بەعسى ترسيا ژ شەرەكێ دى يێ كوردى د گەل پالپشتييا ئيرانێ بۆ كوردان، هەر وەسا ئەو دترسييا ژ بەلاڤبوونا دەستهەلاتا ئيرانێ يا هەرێمى ئەوا ديار بووى ل مەها كانوونا دوويێ دەمێ داخوازا بەحرێنێ دكر وەك هەرێمەكا ل بن دەستهەلاتا وێ⁽⁵⁾.

     هەر وەسا ناكۆكييێن ئيرانێ د گەل بەغدا زێدەتر بوون ژ بەر زۆردارييا بەعسييان بۆ شيعەيێن عيراقێ ئەڤجا ل سالا 1969ز شاهى بڕيار دا كو ڕێكەفتنا 4 ێ تەمووزا سالا 1937ز بهەلوەشينيت و فەرمان دا كو (شط العرب) بهێتە هەژمارتن وەك ئاڤەكا نێڤدەولەتى و عيراقێ دەست ب ئازاردانا شيعەييێن فەيلى كر ئەڤجا ئيرانێ ژى پالپشتييا خۆ بۆ شۆرشا كوردى زێدەتركر ئەڤجا بەعسى نەچار بوون لێزڤڕينەكێ بكەن بۆ ئاريشەيا كوردان، هەر وەسا پەيوەندييێن عيراقێ ل وى سەر دەمى د گەل توركيا ژى د باش نەبوون ئەو ژى چونكى توركيا ئەندام بوو د ناتۆيێ دا و توركيايێ چ كاردانەڤە نەبوون ژ بلى تەماشەكرنێ دەمێ حكومەتا عيراقى هێرشا كوردان دكر د هەمان دەم دا عيراقێ بۆ چەندين جاران داخواز ژ توركيا دكر كو سنوران بگريت بەرانبەر كوردان و بزاڤا وان يا ڕزگاريخواز. و بێ گومان ل سوريا، حزبا بەعسا سوری كو ل دژى حزبا بەعسا عيراقى بوو ئەڤجا هەر تشتەكێ ل دژى بەرژەوەندييا بەعسا عيراقى دكر⁽⁶⁾.

        ژ ئالييەكێ دى حكومەتا بەعسى دزانى كو ئيران پالپشتييا مەلا موستەفايێ بارزانى دكەت و چەكى و پێدڤييێن شەڕى يێن پێشكەفتى ددەتێ، و هەر وەسا دەمێ بۆ وێ ديار بووى كو ئەمريكا ژى پالپشتييا مەلا موستەفايێ بارزانى دكەت و دا پالپشتييا مللەتى بۆ كێم بكەت بەعسييان ڕاگەهاند كو ئەوان ل بەرە ئەو بڕگەيێن گرنگ ئەوێن د ڕێكەفتنا (البزاز) دا هاتين ل مەها شوباتێ ل سالا 1969 بجهـ بينيت⁽⁷⁾.

     هەر وەسا ل هەمان سال كو سالا 1969 بوو دەستتێوەردانێن ئێكەتييا سۆڤيێت ژى هاتنە د ناڤ ئەڤێ مژارێ دا ئەو ژى دەمێ كەسايەتييێ پێشكەفتن خوازێ عيراقى (عزيز شريف) ى سەرەدانا مۆسكۆيێ كرى و ئەوان داخواز ژێ كرى كو وى ڕولێ خۆ هەبيت د چارەسەركرنا ئاريشەيا حكومەتا عيراقێ د گەل كوردان و شەڕ بهێتە ڕاوەستاندن⁽⁸⁾.

     چەندين ئەگەرێن ناڤخۆيى ژى هەبوون بۆ نەچاربوونا دەستهەلاتا عيراقى ژ وان ژى ئەو شكەستنێن لەشكەرێ عيراقى ديتين بەرانبەر پێشمەرگەيێن كورد ب سەركردايەتييا مەلا موستەفايێ بارزانى بۆ چەندين جاران كو بووينە ئەگەر ژى كو لەشكەر لاواز ببيت ب تايبەتى پشتى كو ل مەها ئايارا سالا 1969ز دەمێ دەستهەلاتا عيراقى دەست ب هێرشێن بەرفرەه كرى ب چەكێن گران و پێشكەفتى بۆ سەر پارێزگەهێن باكورى كو بوو ئەگەرێ شەڕەكێ مەزن د ناڤبەرا حكومەتا عيراقى و هێزێن پێشمەرگەى ب سەركردايەتييا بارزانى لێ د ئەنجامدا شكستەكا مەزن ب خۆ ڤە ديت^{( 9).} هەر وەسا ل 20ێ كانونا دوويێ ل سالا 1970ز كودەتايەكا سەربازى ڕويدا ژ لايێ چەند ئەفسەرەكێن سەربازى و سياسى^{(9 )} و شكست ئينا و دياربوونا چەند كەسايەتييێن شيوعى د قادا سياسى دا ئەڤجا حكومەتا عيراقێ نەچار بوو لەزێ بكەت بۆ ديتنەڤا چارەسەرييەكا ئاشتى خوازانە بۆ پرسا كوردى ئەڤجا بەغدا دەستپێشخەرى كر و پەيوەندى ب بارزانى ڤە كر وى ژى وەك نەريتێ وى و شارەزاييا وى كو چ جاران دان و ستاندن ڕەت نەكرينە ڕازيبوونا خۆ ديار كر^{(10 ).} ل ڕويێ ئابوورى ژى بەغدا كەفتبوو ل بن فشار و بارگرانييەكا زۆر كو بوو ئەگەر كو نەچار ببيت بهێتە سەر مێزا دان و ستاندنێ د گەل هێزێن كوردى، ل سەر ئەڤێ مژارێ ژى گوڤارا نيو ميدل ئيست يا بەريتانى ڤەكۆلينەك بەلاڤ كر ل وى سەردەمى كو تێدا ديار كر كو مەزاختييێن جەنگێ عيراقێ ل دژى كوردان نێزيكى (30%) ێ ل بودجەيێ عيراقێ يێ سالا 1969ز بووينە⁽¹¹⁾.

        د ئەوى سەردەمى دا بەغدا گەلەك لاواز بوو ل ڕويێ سەربازى و سياسى و ئابوورى و دترسيا كو حكومەتا عيراقى ژناڤبچيت، دەربارەى ئەڤێ چەندێ ژى حەردان تكريتى كو جێگرێ سەروك كۆمارى بوو و ەزيرێ بەرگرييێ بوو ل حكومەتا بەعسدا ل سالا 1968ز دەربارەى ڕەوشا بەغدا ل بەرى ڕێكەفتنا 11ى ئادارێ دبێژيت: "كورد ب شيانا خۆڕاگرييا خۆ، ب قەهرەمانانە شيان دەستهەلاتا بەغدا نەچار بكەن ملكەچ ببيت، هەتا وى ڕادەى كو ئەم دترسياين بەردەوامييا جەنگى ببيتە ئەگەرێ ژناڤچوونا حكومەتێ، سەرجەمێ قوربانييێن سوپاى بەرى 11ى ئادارێ گەهشتبوو 235 كەس بۆ هەر هەفتييەكێ د ناڤبەرا كوشتيان و برينداران"⁽¹³⁾هەر وەسا ديار دكەت كو ئەوان دڤيا ب ئەڤێ ڕێكەفتنێ مەلا موستەفايێ بارزانى ب تەمامى بێ هێز بكەن لێ ئەو ديار دكەت كو مەلا موستەفا ژ ئەوێ چەندێ ب هێزتربوو چونكى وى بەندەكێ نهێنى ئێخستە د ناڤ ڕێكەفتنێ دا كو مەرجێ مانەڤا 25 هزار پێشمەرگەيان بوو و ئەم نەچار بووين ڕازى ببين⁽¹⁴⁾.

     ئەڤ هەمى خالە بوونە ئەگەر كو حكومەتا عيراقێ ب هەر دوو سەركردەيێن خۆ ڤە كو ئەحمەد حەسەن بەكر و سەدام حسين بوون نەچار ببن و ملكەچ ببن و ب لەز داخوازا دان و ستاندنێ د گەل هێزێن ڕزگاريخوازێن كورد بكەن و مافێن ڕەوايێن گەلێ كورد بدەنێ.

...................................................

(1) ڕێكەفتنا (البزاز) ى هاتە ڕاگەهاندن ل (29/6/ 1966ز) د ناڤبەرا حكومەتا عيراقێ كو ب سەركردايەتييا (عبد الرحمن البزاز) ى بوو د گەل بزاڤا ڕزگاريخوازا كوردى كو ب سەركردايەتييا مەلا موستەفايێ بارزانى بوو. ئەڤ ڕێكەفتنە ژ دوازدە بەندان پێكدهات، ژ وان: حكومەتا عيراقێ دانپێدانێ دكەت كو كورد ژى وەك عەرەبان خۆدان نەتەوەنە و خۆدان مافن، و حكومەت دێ دەستهەلاتەكا نەناڤەندى دەتە پارێزگەهێن كوردنشين، و دانپێدانێ ب زمانێ كوردى دكەت وەك زمانەكێ فەرمي، كوردان ژى ماف يێ هەى نوينەرێن خۆ هەبن د پەرلەمانى دا، كورد وەك عەرەبان دێ بەشدارييێ كەت د دەزگەهێن ميرى دا ل دويڤ ژمارا نيشتەجێيان، فەرمانبەرێن دەزگەهێن ميرى ل قەزا و ناحييان دێ كورد بن، فەرمانا لێبورينێ بۆ كوردان دهێتە دان، ئەو كوردێن پوستێن سەربازى هەين و هاتينە لادان دێ ڤەگەڕێنەڤە بۆ جهێن خۆ، دەستەيەك دێ هێتە دامەزراندن بۆ ئاڤەدانكرنا باكورى و قەرەبووكرنا زيان پێكەفتيان، ئەو خەلكێ جهێن خۆ هێلاين دێ ڤەگەڕێنەڤە بۆ جهێن خۆ يێن بەرێ. محمد كريم مهدي المشهداني: عبد الرحمن البزاز دوره الفكري والسياسي في العراق، مكتبة اليقظة العربية، (بغداد، 2001م)، ص 191.

(2) ديڤيد مكدول: تاريخ الاكراد الحديث، ترجمة: راج آل محمد، دار الفارابي، (بيروت، 2004م)، ص 491.

(3) عەبدولخالق ناسر ئەلعامرى: بارزانى مستەفا و دۆزى كورد لە عێراق (1931- 1975)، وەرگێڕان: ئەركان شارباژێرى، ئينسكلۆپيديا پارتى ديموكراتى كوردستان و زانكۆيا دهۆك، (دهۆك، 2021ز)، ل 241.

(4) مه‌سعود بارزانى: بۆ ديروكىێ، ده‌زگاى خيێرخوازى بارزانى، (هه‌وليێر، 2021ز)، ل 39.

(5) ديڤيد مكدول: تاريخ الاكراد الحديث، ص 491.

(6) يونان هرمز: أيامي في ثورة كوردستان، مطبعة التربية، (أربيل، 2001م)، ص 11.

(7) ديڤيد مكدول: تاريخ الاكراد الحديث، ص 491.

(8) عه‌بدولخالق ناسر ئه‌لعامري: بارزانى مسته‌فا و دۆزى كورد له‌ عيێراق (1931- 1975)، ل 246.

(9) أدموند غريب: الحركة القومية الكردية، دار النهار للنشر، (بيروت، 1973م)، ص، 79.

(10) مسعود البارزاني: البارزاني و الحركة التحررية الكردية، كارة للثقافة الكردية، (بيروت، 1997م)، ج3/ ص 223.

(11) عه‌بدولخالق ناسر ئه‌لعامري: بارزانى مسته‌فا و دۆزى كورد له‌ عيێراق (1931- 1975)، ل 247- 248.

(12) هه‌مان ژيێده‌ر، ل 248.

(13) عه‌بدولخالق ناسر ئه‌لعامري: بارزانى مستةفا و دۆزى كورد له‌ عيێراق (1931- 1975)، ل 246.

(14) جريدة الناس، بغداد، عدد 312، (16/8/2001م)، من اوراق توما توماس.

 * ل گوڤارا زێیێ بادینان ژماره‌ (30) یا سالا 2026 به‌لاڤبوویه‌.

به‌یار قه‌ره‌نی

ته‌مامییا بابه‌تی

بيرهاتنێن پێشمەرگەيەكێ ژبيركرى

 

     بيرهاتنێن پێشمەرگەيەكێ ژبيركرى

 

-        سپێدە باش دايكا من يا خۆشتڤى.

-        سپێدە باش كوڕێ من، وەك هەر جار ئەڤە نيڤڕۆيە، و نها تۆ يێ ژ خەو ڕادبى. تۆ يێ مەزن بووى، دڤێت تۆ زوى ژ خەو ڕابى، ما هەما تۆ يێ بێ كارى.

-        هێى هێى دايكێ.... تۆ چ جاران ناهێلى مرۆڤ بێهنا خۆ بدەت. ما زوى ڕابم چ بكەم، كا كۆمپانييايێن من، كا كارگەهێن من؟ خەلك گەهشتە كويڤە و تۆ يا ل كويڤە!

-        كوڕێ من بەرەكەت يا د سپێدەيياندا، خودێ ڕۆژ يێن داين بۆ بزاڤ و كارى و شەڤ يێن داين بۆ بێهنڤەدانێ و نڤستنێ. ما تۆ بابێ خۆ نابينى؟ هەر چەندە ئەو يێ خانەنشين بووى و ئێدى وى چ ئەركێن فەرمى نينە لێ ئەو سپێدێ د گەل بانگى ژ خەو ڕادبيت، نڤێژا خۆ دكەت و تێشتێ دخۆت و دچيتە د ناڤ بيستانێ خۆ دا و خۆ ب هەر كارەكى ڤە مژويل دكەت. شەرمەزارييە زەلام يێ بێ كار بيت.

-        دێ باشە، باشە... كا تۆ ژ من ڤەبە، تە بەحسى بابێ من كر، ئەرێ ئەڤە چەند ڕۆژە ئەز دبينم ئەو پشتى ل بيستانى دزڤڕيت دچيتە د ئۆدەيا خۆ دا و دەرگەهى دگريت و كەس نزانيت ئەو چ دكەت، ئەرێ تۆ دزانى ئەو چ كارێ نهێنييە ئەو دكەت؟

-        بەلێ كوڕێ من ئەز دزانم، ئەو چ كارێن نهێنى ناكەت، ئەو دەرگەهى دگريت دا د كەشەكێ ئارام دا بيت و چ دەنگ هزرا وى ئالۆز نەكەن، ما تۆ نزانى ئەو يێ بيرهاتنێن خۆ دنڤيسيت دەمێ ئەو پێشمەرگە؟!

-        ئاها، نها من زانى ئەو بۆچى هندە يێ مژويلە و كوير دچيتە د هزراندا.

-        بەلێ كوڕێ من، بابێ تە گەلەك يێ مانديبووى د گەنجاتييا خۆدا، ب تايبەتى دەمێ ئەو پێشمەرگە.

-        دێ باشە ما دەم ئەو هندە مانديببوو و چەند سالان پێشمەرگە بوو، باشە پا كا كوچك و تڕومپێل و زێرەڤانێن وى. ئەو يێ نەشێت من ل فەرمانگەهەكێ بدامەزرينيت.

-        ئاخفتنێن بێ ڕامان نەكە، ما كێ ل وى دەمى خەبات و پێشمەرگايەتى دكر بۆ ئەڤێ چەندا تۆ دبێژى؟! ئەوان بۆ ئازادييا وەلاتێ خۆ خەبات دكر.

-        باشە دايكێ، مە نەقۆتە، مە چ گونەه نەكرينە. دەستويرى بيت ئەز دێ چم. من كارەكێ فەر يێ هەى.

-        كا ڕاوەستە، تە چ كار هەيە؟

-        دێ چم بەرێ خۆ دەمێ كا بابێ من چ ئافراندييە د ئۆدەيا خۆدا، ئەڤە چەند ڕۆژە ئاخفتن ژى ل مە قەدەغەكرى.

-         كا ڕاوەستە، نەچە، بابێ تە دێ تۆڕە بيت.

     يوسڤى دەرگەهێ ئۆدەيا بابێ خۆ ڤەكر، (بابێ وى ل مال نينە بۆ كارەكى يێ دەركەفتى) هێدى هێدى بەرەف مێزەيەكێ چوو، سيمايێن مانديبوونێ و كارەكێ زۆر ل سەر دديارن، دێ بێژى زەڤيەكا چياييە و بەرى دەمەكێ كێم يا هاتييە كێلان، كاغەزێن سپى و ڤالا، كاغەزێن قورمچى يێن ل ڤێرە و وێرا هە، لێ هندەك كاغەزێن تژى نڤيسين كەفتنە بەر چاڤێن يوسڤى، دەست نڤيسەكێ هوير و پەيڤ د ڕێزكرينە ئێك ل دويڤ ئێكێ، ئەڤە ستێرێن ڕەشن سەمايێ دكەن ل د ناڤ ئاسمانەكێ سپيدا يان ئەڤە ديلانە و پەيڤ ژى داوەتچينە ئێكێ دەستێ يا دى يێ گرتى و پەيڤا "پێشمەرگە" ئەوا هەيە يا ديارە، سەرچەمكى يا گرتى.

     ل كوژيێ سەرى يێ ئالييێ چەپێ چەند كاغەزەك ب ڕێكو پێكى ل سەر ئێك هاتبوونە دانان، بۆ هەر كەسەكێ بەرێ خۆ بدەتێ ب ئاسانى دێ زانيت كو ئەڤە ئەنجامێ كارەكێ ژێهاتى و ڕەنجەكا پڕ مانديبوونە. كاغەزەك ژ ئەوان كاغەزان ڕاكر، ل سەرێ وێ - ب دەست نڤيسەكێ مەزنتر ژ نڤيسينا ناڤەڕۆكێ- نڤيسيبوو "بيرهاتنێن پێشمەرگەيەكێ ژبيركرى" بۆ يوسڤى ديار بوو كو ئەڤە ناڤو نيشانە بۆ ئەڤى كارێ دهێتە ئەنجامدان، بەرێ خۆ دا ڕێزێن ل دويڤدا و خواند:

      "ل سالا 1970 پشتى ڕێكەفتنا 11 ئادارێ ڕەوش هندەك ئارام بوو، و ئێدى گەنجێن كورد ب ئاسانى دكارى ل شارەكى بۆ شارەكێ دى بهێن و بچن، چالاكى و بزاڤێن وان بەرفرەهتر بوون، ئازادييەكێ سەرێ خۆ هەلدا وەك وێ هەتاڤێ ئەوا پشتى بەفر بارينێ ب شەرمينى هێدى هێدى سەرێ خۆ هەلددەت.

     ئەو دەمەكێ درێژ بوو هزرا پێشمەرگايەتييێ ناخێ من هەمبێز كري، لێ ژ بەر ئەوێ ڕەوشا خراب يا جڤاكى و ئابوورى من نەدكارى مالباتا خۆ ب تنێ بهێلم، لێ نها دەرفەت باشتر بوويە، ئەڤجا من بڕيار دا ئەز بچمە د ناڤ ڕێزێن پێشمەرگەيان دا، لێ دڤێت ل دەستپێكێ ئەز دايكا خۆ و بابێ خۆ ڕازى بكەم، ئەڤە ژى كارەكێ زەحمەتە چونكى نها ئەز ب تنێ گەنجێ مالێ مە، پشتى برايێ من ژى يێ ژ من بچويكتر ب مەرەما خواندنێ ژ مال دوير كەفتى، هەر چەوا بيت من هزرا هێجەتەكێ كر كو ئەز دايكا خۆ و بابێ خۆ پێ ڕازى بكەم، من چ ئەگەرێن گونجاى نەديتن، لێ ل ڕۆژەكێ من خۆ ديت كو ئەز يێ ل بەرانبەر وان ڕاوەستيايم و ئەز يێ دبێژمێ: دايكا من يا خۆشتى، بابێ من يێ هێژا، چ كار نينە ئەز ل ڤێرە بكەم و وستا كەريم حەز دكەت ئەز بچمە نك وى كار بكەم. بابێ من گۆت: هەڤال تۆ دزاني، وستا كەريم يێ چوويە چومان، و نها ل وێرێ كار دكەت! بەلێ باب ئەز دزانم. دايكا من گۆت: مەرەما تە ئەوە تۆ بچييە چومان كار بكەى؟! بەلێ دايكا من يا خۆشتڤى، ئەز دێ چمە چومان كارێ دروينا جلكێن كوردى كەم، پشتى ڕەوش ئارام بووى وپێشمەرگە هاتينە خوارێ، كارێ جلكێن كوردى بەرەف باشتر چوويە و وستاى پێدڤى يا ب من هەى ئەز د گەل وى كار بكەم.

       پشتى ئەڤێ دانو ستاندنێ، ب چ شێواز بيت، من دايكا خۆ و بابێ خۆ ڕازيكرن و ئەز ب هێجەتا كاركرنێ چوومە چومان. دەمێ ئەز گەهشتيم، ئێكسەر ئەز بەرەف بارەگايێ پێشمەرگەى چووم، ل بەر دەرى ئەز ڕاوەستام، ئەڤە بارەگايەكێ سەربازييە لێ نە وەك بارەگايێن شارێن دييە، ئەوێن ب هزارەهان گەنجێن مە تێدا هاتينە ئازاردان و ئەشكەنجەدان، ئەڤە زێرەڤانن ل بەر دەرى لێ سيمايێ وان يێ جودايە، ئەڤە شەڕخواز نينە، ئاشتى خوازن، جلێن خاكى يێن ل بەر، ئەڤە خاك پارێزن، فريشتەنە، ئەڤان هزران ئەز گەلەك كوير د گەل خۆ بربووم، هەتا ئێك ژ ئەوان زێرەڤانان گۆتى: "فەرموو برا، چەوا خزمەتا تە بكەين؟"

     ئەز هاتمە سەر هشێن خۆ. من بەرسڤا وى دا و من گۆتێ: دێ شێم چمە ژۆر، من كارەكێ تايبەت يێ هەى. گۆت فەرموو. من گەلەك كەسايەتى ل ژۆر دنياسين - هەڤشارێن من د پێشەنگن د پێشمەرگايەتييێ و وەلات پاراستنێدا- پشتى ئەز چوويمە ژۆر ئەو ئەفسەرێ هەڤشارێ من يێ من دنياسى پێشوازييا من كر و گۆت: فەرماندەيێ مە حەز دكەت تە ببينيت، هەر گەنجەكێ دهێتە ڤێرە دڤێت ئەو ب خۆ پێشوازييێ لێ بكەت و خێرهاتنەكا تايبەت لێ بكەت. ئەز چوومە ژۆر و د گەل ڕوينشتم. پشتى پێشوازييەكا گەرم ل من كري، من خۆ بۆ دا نياسين، گەلەك دلێ وى ب من خۆش بوو، ب سەرەدەرييا خۆ يا جوان ئەو هەست بۆ من چێبوو كو ئەز يێ د گەل نێزيكترين هەڤالێ خۆ ڕوينشتيم. من داخوازا دەستويرييێ كر كو بچم، كاغەزەكا بچويك تشتەك ل سەر نڤيسى و ئيمزاكر و كرە د دەستێ من دا و گۆتە من: بەرى تۆ بدەركەڤى ئەڤێ بدە فەرمانبەرێ پرسگەهێ. ئەز دەركەفتم و دلێ من پڕ باوەرى بوو كو كوردستان يا د دەستێ كەسانێن ڕاستگۆ و ئەمەكدار و دلۆڤان دا......."    

     "يوسڤ... يوسڤ... من نە گۆتە تە نەچە ژۆرا بابێ خۆ". دەنگێ دايكا يوسڤى ئەو د ناڤ پێلێن ئاشۆپەكا دوير دا ئينا دەر، هەر وەك تۆ زاروكەكى د هەمبێزا دايكا وى دا بينيە دەر، يا ب دلێ وى نەبوو لێ ئەو نەچار بوو كاغەزان بۆ جهێ وان بزڤڕينيت و د ئۆدەيێ دا بهێتە دەر و خاترا خۆ ژ ئەوێ گەنجينەيێ بخوازيت هەتا ديدارەكا دى. 

.........................................................................

(*) ئه‌و بیرهاتنێن د ئه‌ڤێ چیرۆكێ دا هاتین ژ بیردانكا پێشمه‌رگه‌یێ دێرین (صدیق محمد مام عثمان) ی هاتینه‌ وه‌رگرتن.

(*) ناڤێن كه‌سایه‌تییان یێن ڕاسته‌قینه‌ نینه‌.

بەيار قەرەنى

(*) ئه‌ڤ كورته‌ چیرۆكه‌ ل گوڤارا زێیێ بادینان ژماره‌ (29) ل 1/8/2026 به‌لاڤبوویه‌.

ته‌مامییا بابه‌تی

أحبابي الثلاثة

 أحبابي الثلاثة

أحبابي، فلذات كبدي لكم أعيش أمسي و غدي

لا رحيل بيني و بينكم هل ترحل الروح عن الجسدِ

أيامي مرة أعيشها كأنها جمرة في يدي

فلتحرق نارها أحشائي ما همني ما دمتم سندي

حياتي لكم لا لغيركم أسأل المولى طول الأمد

إن غدرت دنياي و خانت فالله ولي و مددي

قد بقينا معا و سنبقى يدا في يد الى الأبد

ته‌مامییا بابه‌تی

ماجدولين (ل بن سیبه‌را شه‌نگه‌بییان)

 ماجدولين (ل بن سیبه‌را شه‌نگه‌بییان)

     ماجدولين يان ل بن سيبەرا شەنگەبييان ئێك ژ شاكارێن ئەدەبێ جيهانييە. نڤيسەرێ فەرەنسى يێ ب ناڤ و دەنگ ئەلفۆنس كار(1808ز-1890ز) ـى ل سالا (1832ز) نڤيساندييە. دهێتە ناساندن وەك ئێك ژ هەرە باشترين نموونەيێن ئەدەبێ ڕێبازا ڕۆمانسى. ئەو بزاڤا ڕەوشەنبيرى يا گرنگييێ ددەتە هەست و سۆزان و وەك ئەزموونێن جوانييێ د ناڤ دەقێن ئەدەبى دا بكاردئينيت پشتى تێكهەل دكەت د گەل ئاشۆپ و هزرێن مرۆڤى و ل بن سيبەرا خوەزايێ و دوير ل باهۆزێن عەقل و ڕيالييەتييێ مەخەل دكەت. 

    ڕاستە ئەڤينى هەستەكا خوەش و شرينە، و دل تێدا دبنە دوو باڵندە د ئاسمانێ بەختەوەرييێ دا لێ د هەمان دەم دا لە وانەيە ببيتە چەكەكێ مەترسيدار هيڤى و خەونان بەلكو ژيانێ ژى ژناڤ ببەت. ئەڤيندار دڤێت يێ ڕاستگو و ئەمەكدار بيت، دڤێت يێ خوەڕاگر بيت ل بەرانبەر هەر هێزەكێ يان حەزەكێ هەوڵ بدەت كانييا ئەڤينييا وان شێلى بكەت. هەژارى چ ژ بهايێ ئەڤيندارى كێم ناكەت هەر وەسا ل ئالييێ دى پارە و سامان بهايەكێ زێدە نادەتە ئەڤيندارى. ئەڤينى شەنگستەيێ هەرە سەرەكييە بۆ بەختەوەرييێ، ئانكو مەرج نينە دەولەمەند يێ بەختەوەر بيت و هەژار يێ خەمگين بيت. هەژارى و دەولەمەندى دوو سالوخەتێن دەمكى نە د مرۆڤان دا، د گەل بوورينا دەمى دهێن و دچن ئەڤجا ب چ ڕەنگان نابيت مرۆڤ پشت بەستنێ پێ بكەت.

     بەهرا پتر يا ڕويدانێن ڤێ چيرۆكێ ل ژينگەها گوندى ڕويددەن و تێدا وێنەيێن جوانى و سادەيى و ڕاستگويى و قاييلبوون و ئەمەكدارييا خەلكێ گوندان بەرچاڤ دكەت هەر وەسا وێنەيێن ژينگەها شارى ژ درەو و خيانەت و دووڕويى و فێلبازى و كۆمكرنا پارەى بەرچاڤ دكەت. ئەڤجا چيرۆك بۆ خواندەڤانى ديار دكەت كو بەختەوەرى ژ ئەنجامێ سەركەفتنا مرۆڤى يە د خوە گونجاندنێ دا د گەل ڕەوش و بارودوخێ ڕاستەقينە دا يێن ل دەردۆرێ وى، و د هەمان دەم دا ديار دكەت كو سامان و كۆمكرنا وى ب هەر ڕێكەكێ نابيتە ئەگەرێ بەختەوەرييێ. 

     نڤيسەرى هەوڵ دايە دوو جۆرە كەسايەتييان بۆ مە بدەتە نياسين: كەسايەتييا ڕۆمانسى و خوەدى هزرێن ئاشۆپى و ناخەكێ پايە بەرز كو خوە د ناڤ ستيڤنى و ماجدولينێ دا دبينيت، و كەسايەتييا ماددى و دل ڕەق و خوەدى ناخەكێ بێ بها كو خوە د ناڤ ئيدواردى و سوزانێ دا دبينيت.

     هەژى گۆتنێ يە كو من پشت بەستن يا ب كۆپييا وەرگێڕاى بۆ زمانێ عەرەبى كرى ئەوا ژ لايێ موستەفا لۆتفى ئەلمەنفەلۆتى ڤە هاتييە وەرگێڕان ژ بەر جوانييا شێوازێ وى و ڕندييا ئەوان وێنەيێن هۆزانكى ئەوێن وى بكارئيناين و هەلبژارتنا پەيڤ و زاراڤێن گونجاى د جهێن گونجاى دا.  

                                                         بەيار قەرەنى 

ته‌مامییا بابه‌تی

هێز و ژيرى دوو چەنگن ب ئێك بالندەڤە

 

هێز و ژيرى دوو چەنگن ب ئێك بالندەڤە

      (د كەڤن دا ل ئێك ل وەلاتان گەنجەكێ خۆدان ڕەوشتێن جوان د گەل بابێ خۆ يێ پير ل گوندەكى دژى. ئەڤى گەنجى هەمى كاروبارێن بابێ خۆ بڕێڤەدبرن ئانكو ئەو دەستێ وى يێ ڕاستێ بوو. روژەكێ ئەڤ گەنجە هاتە زيندان كرن ژ لايێ سەربازێن وى وەلاتى ڤە. پشتى چەندين ڕۆژ بورين بابێ وى دڤيا عەردێ خۆ بكۆليت لێ ئەو نەشيا ئەڤێ چەندێ بكەت پشتى كوڕێ وى يێ ئێكانە هاتييە زيندان كرن. ئەڤجا وى ژى نامەيەك بۆ كوڕێ خۆ هنارت، پشتى سلاڤ و پرسيارا ڕەوشا وى يا ساخلەمى و دەڕووني، گۆتێ: كوڕێ من، ئەز يێ پيرم و من دڤێت عەردى بكۆلم دا گەنمى لێ بچينم لێ تۆ يێ د زيندانێ دا و كەس نينە هاريكارييا من بكەت خوزى تۆ د زيندانێ دا نەبايە دا تە هاريكارييا من كربايە و مە وەك هەر جار كارێن خۆ بڕێڤەبربانە.

    كوڕێ وى ژى نامەيەك بۆ بابێ خۆ نڤيسى و گۆتێ هشيار بە باب ئەوێ زەڤيێ نەكۆلى من هندەك چەك يێ د ناڤ وێ زەڤيێ دا ڤەشارتى.

     زۆر پێ نەچوو و سەربازێن ميرى چوونە سەر ئەوێ زەڤيێ و هەمى كۆلا دا ل وى چەكى بگەڕن ئەوێ ئەوى زيندانى لێ ڤەشارتى. و د ئەنجام دا عەرد هاتە كۆلان و زيندانى يێ د زيندانێ دا. ب ئەڤى ڕەنگى گەنجێ زيندانكرى ب ژيرييا خۆ شيا هێزا سەربازان بۆ بەرژەوەندييا خۆ بكار بينيت).

     هێز و ژيرى دوو شەنگستەيێن هەرە گرنگن د هەر پێڤاژوويەكێ دا كو هيڤييا سەركەفتنێ بۆ بهێتە خواستن چونكى هەر دوو د گەل ئێك هەڤسەنگييەكێ دروست دكەن و ئەو ئەركێ پێ دهێتە ڕاسپاردن ب باشترين شێواز و ب سەركەفتيانە ئەنجام ددەن بێى هيچ لارى و كێماسى تێدا بن هەر وەك چەوا بالندە ب هەر دوو چەنگێن خۆ دفڕيت و ئارمانجێن خۆ بجه دئينيت.

      پەيڕەوكرنا ئەڤى تێگەهى ل دويڤ بنەمايێن وى يێن بنەڕەتى جڤاك پێ دهێتە پەروەردەكرن و وەلات پێ دهێتە دامەزراندن. ئەگەر ئەم ئەڤى تێگەهى ل سەر جڤاكێ خۆ بجه بينين دێ مفايێن زێدە گرنگ بدەست خۆڤە ئينين، ب چەند پەيڤەكێن دى ئەم دكارين بێژين كو گەنج خۆ د ڕولێ هێزێ دا دبينيت و د هەمان دەم دا پيرەمێر خۆ د ڕولێ ژيرييێ دا بينيت ئەڤجا ئەگەر هەر ئێك ژ ئەڤان شەنگستەيان ڕولێ خۆ يێ كارا ببينيت دێ جڤاك بەرەف پێشڤە چيت و دێ بيتە ڕەنگدانەڤە بۆ پێشڤەچوونا وەلاتى هەمييێ.

     گەنج خۆدان هێزە و حەز دكەت كار بكەت لێ دڤێت ئەڤ گەنجە بهێتە ئاراستەكرن و هاندان ژ لايێ كەسانێن ژيێ وان مەزن بووى و ئەوێن پير بووين چونكى ئەو خۆدان سەربۆرن و د شارەزانە و ئەوان ئەو قوناغ يێن بڕين ئەوێن هێشتا گەنجى نەبڕين و ئەو ئەزموون يێن ديتين ئەوێن هێشتا گەنجى نەديتين چ ئەوێن تێدا سەركەفتين يان ئەوێن تێدا سەرنەكەفتين ئەڤجا بۆچى ئەو ئەڤێ شارەزاييێ پێشكێشى گەنجى ناكەن دا ئەو مفاى ژێ ببينيت و ئەو ئەزموونێن ئەنجامێ وێ سەركەفتن ل دويڤ بچيت و ئەو ئەزموونێن ئەنجامێ وێ نەسەركەفتن خۆ ژێ دوير بێخيت؟!

       دەمێ ئەم ب ڕەنگەكێ تيورى بەرێ خۆ ددەينە ئەڤى تێگەهى ئاسان ديار دكەت لێ ئەگەر ب ڕەهەندێ كردارى بەرێ خۆ بدەينێ دێ بۆ تاكێن جڤاكى يا ب زەحمەت بيت بهێتە ئەنجامدان ئەڤجا دڤێت ئەڤ كارە هەمى بهێتە بڕێڤەبرن ژ لايێ دەزگەهەكى يان دامەزراوەيەكێ كو ئەو دەستهەلات هەبيت و ئەو شيان هەبيت ئەڤان هەر دوو شەنگستەيان ئاراستە بكەت و ل بن سيبەرا سەيوانا خۆ بدەتە كار بێگومان دێ مفايەكێ مەزن هەبيت بۆ هەر سێ ئالييان، و د ئەڤێ ڕەوشا ئەم نها تێدا ئەو دەزگەه يان ئەو دامەزراوەيە حكومەتە. 

ل گۆڤارا (زێیێ بادینان) ژماره‌ (27) به‌لاڤبوویه‌.

      بەيار قەرەني

ته‌مامییا بابه‌تی